Ve o sahra ise, şu arz ve dünyadır.

Ve o aslan ise, ölüm ve eceldir.

Ve o kuyu ise, beden-i insan ve zaman-ı hayattır.

Ve o altmış arşın derinlik ise, ömr-ü vasatî ve ömr-ü galibî olan altmış seneye işarettir.

Ve o ağaç ise, müddet-i ömür ve madde-i hayattır.

Ve o iki siyah ve beyaz hayvan ise, gece ve gündüzdür.

Ve o ejderha ise, ağzı kabir olan tarîk-ı berzahiye ve revak-ı uhrevîdir. Fakat o ağız, mü'min için, zindandan bir bahçeye açılan bir kapıdır.

Ve o haşerat-ı muzırra ise, musibat-ı dünyeviyedir. Fakat mü'min için, gaflet uykusuna dalmamak için tatlı ikazat-ı İlâhiye ve iltifatat-ı Rahmaniye hükmündedir.

Ve o ağaçtaki yemişler ise, dünyevî nimetlerdir ki, Cenab-ı Kerîm-i Mutlak, onları âhiret nimetlerine bir liste, hem ihtar edici, hem müşabihleri, hem Cennet meyvelerine müşterileri davet eden nümuneler suretinde yapmış.

Ve o ağacın birliğiyle beraber muhtelif başka başka meyveler vermesi ise, kudret-i Samedâniyenin sikkesine ve rububiyet-i İlâhiyenin hâtemine ve saltanat-ı ulûhiyetin turrasına işarettir. Çünkü bir tek şeyden her şeyi yapmak, yani, bir topraktan bütün nebatat ve meyveleri yapmak, hem bir sudan bütün hayvanatı halketmek, hem basit bir yemekten bütün cihazat-ı hayvaniyeyi icad etmek; bununla beraber, her şeyi bir tek şey yapmak, yani, zîhayatın yediği gayet muhtelifü’l-cins taamlardan, o zîhayata bir lahm-ı mahsus yapmak, bir cild-i basit dokumak gibi san'atlar Zât-ı Ehad-i Samed olan Sultan-ı Ezel ve Ebed'in sikke-i hâssasıdır, hâtem-i mahsusudur, taklid edilmez bir turrasıdır.

Evet, bir şeyi her şey ve her şeyi bir şey yapmak, her şeyin Hâlık’ına has ve Kadir-i Küll-i Şey'e mahsus bir nişandır, bir âyettir.

Ve o tılsım ise, sırr-ı iman ile açılan sırr-ı hikmet-i hilkattir.

Ve o miftah ise, (1)يَآ اَللّٰهُ * لآَ اِلهَ اِلاَّ اللّٰهُ * اَللّٰهُ لآَ اِلهَ اِلاَّ هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ 'dur.

_______________

1. Ey her şeyin sahibi, maliki ve idarecisi olan Allah! * Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur. (Muhammed Suresi: 19.) * Allah Teâlâ ki, Ondan başka ibadete layık hiçbir ilâh yoktur. O Hya’dır; ezelî ve ebedî hayat sahibidir. O Kayyum’dur; varlığı için hiçbir sebebe ihtiyacı olmadığı gibi, bütün eşya Onun yaratmasıyla ve tedbiriyle devam eder ve vücutta kalır, beka bulur. (Bakara Suresi: 255.)